Gedenkstätte und Museum Sachsenhausen

De Gedenkstätte und Museum Sachsenhausen (Herdenkingsplaats en Museum Sachsenhausen) in Oranienburg, ten noorden van Berlijn, herinnert aan een van de grote concentratiekampen van de nazistaat en aan het Sovjet-speciaalkamp dat na 1945 op hetzelfde terrein bestond. Op het wijde, open terrein, in bewaard gebleven barakken en in meerdere vaste tentoonstellingen ontdek je hoe het kampsysteem werkte en wie de mensen waren die hier hebben geleden. Een bezoek is geen uitstapje in de gebruikelijke zin, maar een ontmoeting met geschiedenis die lang nawerkt.

Geschiedenis van de plek

Gevangenen uit de Emslandkampen en uit Berlijn moesten het kamp vanaf de zomer van 1936 zelf bouwen. De SS ontwierp Sachsenhausen als model- en opleidingskamp: het gevangenengedeelte werd als driehoek aangelegd, met op de basislijn de wachttoren Turm A en daarvoor het halfronde appelplein. Vanaf hier moest het hele terrein bewaakt kunnen worden. In 1938 verhuisde bovendien de Inspektion der Konzentrationslager, het administratieve centrum van het kampsysteem, naar Oranienburg.

Tussen 1936 en 1945 zaten ongeveer 177.000 mensen uit meer dan 40 landen gevangen in concentratiekamp Sachsenhausen, onder wie politieke tegenstanders, Joden, Sinti en Roma, homoseksuelen en krijgsgevangenen. Tienduizenden stierven aan honger, ziekten, dwangarbeid, mishandeling en door gerichte moordacties; in het najaar van 1941 schoot de SS hier meer dan 10.000 Sovjet-krijgsgevangenen dood. Toen de SS het kamp op 21 april 1945 ontruimde, stuurde ze ongeveer 33.000 gevangenen op dodenmars. Sovjet- en Poolse eenheden bereikten het kamp op 22 en 23 april 1945 en bevrijdden zo'n 3.000 achtergebleven gevangenen.

Al in de zomer van 1945 richtte de Sovjet-geheime politie op het terrein het Speziallager Nr. 7 (speciaal kamp nr. 7; vanaf 1948 nr. 1) in. Tot 1950 werden daar ongeveer 60.000 mensen geïnterneerd, van wie er zo'n 12.000 stierven. De DDR opende in 1961 de Nationale Mahn- und Gedenkstätte (nationaal monument en herdenkingsplaats), die slechts een klein deel van het vroegere kamp omvatte en de geschiedenis sterk politiek uitlegde. Sinds 1993 maakt de herdenkingsplaats deel uit van de Stiftung Brandenburgische Gedenkstätten en werd ze van de grond af opnieuw opgezet.

Wat je in de herdenkingsplaats kunt zien

Het terrein is verdeeld in themagebieden waarin decentrale tentoonstellingen telkens op de historische plek vertellen wat er gebeurde. Tot de belangrijkste stations behoren:

• Turm A met de kampingang en het appelplein, van waaruit je de driehoeksvorm van het kamp herkent
• de gereconstrueerde barakken 38 en 39 met de tentoonstelling over Joodse gevangenen
• het terrein van Station Z en de executiesloot
• de ziekenbarakken met de tentoonstelling Medizin und Verbrechen (geneeskunde en misdaad)
• het celgebouw van de kampgevangenis en de voormalige gevangenenkeuken
• het museum over het Sovjet-speciaalkamp aan de rand van het terrein

In de voormalige gevangenenkeuken draait tijdens de openingstijden een film van ongeveer 30 minuten, die de geschiedenis van het kamp plaatst in de ontwikkelingen van 1933 tot 1945. Houd rekening met de afstanden tussen de onderdelen: de herdenkingsplaats bestaat voor een groot deel uit buitenterrein.

Je bezoek plannen: openingstijden, entree en rondleidingen

De entree is gratis. Het buitenterrein en de tentoonstellingen zijn in het zomerhalfjaar (volgens de herdenkingsplaats 31 maart tot 26 oktober) dagelijks geopend van 8.30 tot 18.00 uur, in het winterhalfjaar dagelijks van 8.30 tot 16.30 uur. Het bezoekersinformatiecentrum bij de ingang is dagelijks open van 8.30 tot 17.00 uur (stand oktober 2026).

Voor een individuele rondgang kun je daar een audiogids voor € 3,50 lenen, onder meer in het Duits en Engels; reserveren hoeft niet. Rondleidingen en workshops voor groepen worden aangemeld via de boekingspagina van de herdenkingsplaats, vanwege de grote vraag het best vier maanden van tevoren. Of je gebruikt de gratis berlinHistory.app met het aanbod “Orte der Erinnerung in Brandenburg” (plekken van herinnering in Brandenburg).

Reken op drie tot vijf uur als je de belangrijkste tentoonstellingen wilt zien. Kleding naar het weer, stevige schoenen en in de zomer zonnebescherming zijn verstandig, want je bent veel buiten. In het bezoekersinformatiecentrum zijn kluisjes voor middelgrote tassen; grotere koffers kunnen niet worden afgegeven. In het Neue Museum is een café.

Bezoek met kinderen en jongeren

De herdenkingsplaats wijst er nadrukkelijk op dat de inhoud en beelden in de tentoonstellingen en op het terrein niet geschikt zijn voor kinderen onder 12 jaar. Het educatieve aanbod richt zich op scholieren vanaf 14 jaar. Kom je met tieners, praat dan vooraf over de plek en plan pauzes in. De website van de herdenkingsplaats biedt materiaal voor voor- en nabespreking.

Bedenk dat Sachsenhausen een begraafplaats en een plek van rouw is: rustig gedrag, respectvolle foto's en geen selfie-opstellingen spreken vanzelf. Fietsen op het terrein is niet toegestaan, dieren mogen niet mee; uitgezonderd zijn geleidehonden.

Bereikbaarheid en parkeren

Vanuit Berlijn bereik je Oranienburg met de S1 (vanaf Friedrichstraße ongeveer 45 minuten) of sneller met de RE5 vanaf Berlin Hauptbahnhof (ongeveer 25 minuten); vanaf Ostkreuz en Lichtenberg rijdt de RB12. Stap uit op station Oranienburg, niet in Sachsenhausen. Vandaar is het ongeveer 20 minuten lopen, of je neemt buslijn 804 of 821 tot halte “Gedenkstätte”. Je hebt een ticket nodig voor tariefzone Berlin ABC; het Deutschlandticket (maandkaart voor het regionale vervoer) is ook geldig.

Met de auto rijd je via de A111 en A10 tot afrit Birkenwerder en verder via de B96 naar Oranienburg; vanaf daar is de herdenkingsplaats bewegwijzerd. Bij de ingang is een parkeerplaats. Laat daar geen waardevolle spullen of bagage in de auto liggen; daar wijst de herdenkingsplaats nadrukkelijk op.

In de buurt

• Schloss Oranienburg, het oudste barokslot van de Mark Brandenburg, ligt in het centrum van de stad en is geschikt voor een rustige afsluiting.
• Berlijn ligt maar een half uur verderop; daar vullen bijvoorbeeld de Topographie des Terrors en het Holocaustmonument (Denkmal für die ermordeten Juden Europas) het bezoek aan.
• De Mahn- und Gedenkstätte Ravensbrück (herdenkingsplaats Ravensbrück) in Fürstenberg/Havel behoort tot dezelfde stichting en herinnert aan het grootste vrouwenconcentratiekamp.