Gedenkstätte Berlin-Hohenschönhausen

De Gedenkstätte Berlin-Hohenschönhausen (Herdenkingsplaats Berlin-Hohenschönhausen) in het oosten van Berlijn is de voormalige centrale onderzoeksgevangenis van de Staatssicherheit (Stasi), de geheime dienst van de DDR. Hier werden politieke gevangenen verhoord, geïsoleerd en psychisch onder druk gezet – op een terrein dat op geen enkele stadsplattegrond van de DDR stond. Tegenwoordig leiden historici en voormalige gevangenen je langs cellen, verhoorkamers en luchtplaatsen. Wie wil begrijpen hoe de SED-dictatuur met andersdenkenden omging, vindt in Berlijn nauwelijks een indringender plek.

Geschiedenis van de Stasi-gevangenis

De geschiedenis van de plek begint in 1945: de Sovjet-geheime politie richtte in een voormalige grootkeuken het Speziallager Nr. 3 (speciaal kamp nr. 3) in, waar tot oktober 1946 zo'n 20.000 mensen doorheen werden gesluisd. Daarna moesten gevangenen in de kelder een celgevangenis zonder ramen bouwen, die vanwege de beklemmende benauwdheid de naam “U-Boot” (onderzeeër) kreeg.

In 1951 nam het Ministerium für Staatssicherheit de gevangenis over. Tot 1989 werden hier volgens de herdenkingsplaats ruim 11.000 mensen om politieke redenen vastgehouden – onder wie mensen die wilden vluchten, aanvragers van een uitreisvergunning, oppositieleden en critici van het regime. Rond 1960 ontstond een nieuwbouw met meer dan 100 cellen en verhoorkamers. In plaats van lichamelijk geweld zette de Stasi hier steeds vaker in op isolatie, desoriëntatie en psychologische uitputting. De gevangenis lag in een militair afgesloten gebied dat omwonenden niet mochten betreden.

Na het einde van de DDR werd de gevangenis gesloten. In 1994 begonnen de eerste rondleidingen, in 2000 werd bij landswet de huidige stichting opgericht. Met meer dan 400.000 bezoekers per jaar in de jaren 2010 behoort de herdenkingsplaats tot de meestbezochte herinneringsplekken van Berlijn. Dat voormalige politieke gevangenen hier zelf als gids werken, maakt haar tot op de dag van vandaag bijzonder.

Wat je tijdens de rondleiding ziet

De gevangenis zelf kun je alleen met een rondleiding bezoeken. De rondgang begint met een introductiefilm en duurt daarna ongeveer 1,5 uur. Je ziet onder meer:

• de kelder-gevangenis “U-Boot” met de raamloze cellen uit de naoorlogse tijd
• de nieuwbouw met celblokken, verhoorkamers en de kleine luchtplaatscellen
• binnenplaatsen, garages en wachttorens van het afgesloten terrein
• bij de speciale rondleiding de “Grotewohl-Express”, de laatste bewaard gebleven gevangenentransportwagon van de DDR

Bijzonder indrukwekkend zijn rondleidingen met voormalige gevangenen, die over hun eigen ervaringen vertellen. Zonder rondleiding toegankelijk zijn de gratis tentoonstellingen, bijvoorbeeld “Inhaftiert in Hohenschönhausen” over de geschiedenis van de plek.

Tickets, openingstijden en rondleidingstijden

De herdenkingsplaats is dagelijks van 10.00 tot 18.00 uur geopend en gesloten van 24 tot en met 26 december en op oudejaarsdag en nieuwjaarsdag. De openbare rondleiding kost € 9, met korting € 5 en voor scholieren € 2,50; de tentoonstellingen zijn gratis (stand oktober 2026). Tickets koop je het best vooraf in de online ticketshop.

Duitstalige rondgangen starten van maart tot en met oktober dagelijks ieder uur van 10.00 tot 16.00 uur, in de winter door de week om 11.00, 13.00 en 15.00 uur. Engelse rondleidingen zijn er dagelijks om 10.40, 12.40 en 14.40 uur. Voor een rondleiding inclusief film plan je ongeveer twee uur in, met tentoonstelling eerder drie. Groepen tot 25 personen boeken eigen tijden; de vraag is groot, dus vraag vroeg aan.

Een paar praktische tips voor je bezoek:

• Online boeken: juist in het weekend en in de Berlijnse schoolvakanties zijn rondleidingen snel volgeboekt. Met een ticket uit de online shop bespaar je jezelf de teleurstelling aan de kassa.
• Vroeg komen: de eerste rondgangen in de ochtend zijn meestal rustiger, en daarna heb je nog tijd voor de tentoonstellingen.
• Vragen stellen: de gidsen, onder wie voormalige politieke gevangenen, beantwoorden graag vragen. Juist deze persoonlijke gesprekken maken het bezoek bijzonder.
• Fotograferen: vraag ter plekke wanneer foto's zijn toegestaan en houd rekening met andere groepen.
• Tijd om te laten bezinken: plan na de rondleiding een pauze in, bijvoorbeeld in de cafetaria of tijdens een wandeling naar de nabijgelegen Obersee.

Met kinderen en toegankelijkheid

De herdenkingsplaats adviseert een bezoek vanaf 14 jaar, omdat de verhalen jongere kinderen inhoudelijk en emotioneel te veel kunnen worden. Voor schoolklassen zijn er eigen educatieve programma's en begeleidend materiaal ter voorbereiding. Huisdieren mogen het terrein niet op, assistentiehonden wel.

Vanwege de monumentenstatus zijn niet alle gebouwen toegankelijk voor mensen met een beperking. Nieuwbouw en kelder-gevangenis zijn echter per lift met de rolstoel te bereiken; meld je daarvoor vooraf aan bij de bezoekersdienst. Er zijn bovendien rondleidingen om te voelen en rondgangen in eenvoudige taal.

Bereikbaarheid en parkeren

De herdenkingsplaats ligt aan de Genslerstraße 66 in Alt-Hohenschönhausen. Het best neem je de tram M5 tot Freienwalder Straße of M6 resp. 16 tot Genslerstraße; bus 256 stopt bij de Große-Leege-Straße. Belangrijk: ga niet met de S-Bahn naar “Hohenschönhausen” – dat station ligt ver weg. Gratis parkeerplaatsen voor auto's en bussen vind je in de omgeving. In het bezoekerscentrum zijn een cafetaria en een boekhandel.

In de buurt

• Het Stasimuseum in het voormalige Stasi-hoofdkwartier in Lichtenberg vult het bezoek inhoudelijk aan.
• Aan de Obersee en Orankesee kun je na de rondleiding even op adem komen.
• Het Mies van der Rohe Haus aan de Obersee toont moderne architectuur en kunst.