Alexanderplatz

De Alexanderplatz in Berlijn-Mitte, door de Berlijners kortweg “Alex” genoemd, is een van de bekendste pleinen van de hoofdstad en een belangrijk knooppunt in het centrum. Hier ontmoeten de Fernsehturm, de wereldtijdklok, de fontein en de hoogbouw uit de DDR-moderne elkaar met de nieuwbouw van nu. Bezoek je Berlijn voor het eerst, dan is de Alexanderplatz vaak het begin of een tussenstop van je stadswandeling, ook al is het plein meer grootstedelijk decor dan idylle.

Geschiedenis: van stadspoort tot paradeplein van de DDR

Het plein heette oorspronkelijk “Königs Thor Platz”. Na het bezoek van de Russische tsaar Alexander I op 25 oktober 1805 noemde koning Frederik Willem III het op 2 november 1805 naar de gast. Vóór de Tweede Wereldoorlog was het plein met zo'n 18.000 vierkante meter een stuk kleiner dan nu en een druk centrum van handel en verkeer.

In de jaren zestig maakte de DDR van de Alexanderplatz het socialistische paradeplein: zo'n 34 gebouwen werden gesloopt, het plein groeide tot ongeveer 80.000 vierkante meter en werd voetgangersgebied. In januari 1967 reed de laatste tram over het plein; pas in 1998 keerde hij terug. In die tijd ontstonden ook het Haus des Lehrers (1961 tot 1964), de Brunnen der Völkerfreundschaft van Walter Womacka en de Urania-wereldtijdklok van Erich John, beide in 1969 voltooid.

Politiek bekend werd het plein op 4 november 1989: bij een van de grootste demonstraties in de geschiedenis van Berlijn kwamen mensen uit de hele stad bijeen, en de DDR-televisie zond live uit. Vijf dagen later viel de Muur. In 2006–2007 werd het plein verbouwd naar een ontwerp van bureau gmp, voor ongeveer 8,7 miljoen euro.

Wat je er ziet

• Urania-wereldtijdklok: het in 1969 ingewijde herkenningspunt toont de tijd in tal van steden over de hele wereld en is een klassieke ontmoetingsplek.
• Brunnen der Völkerfreundschaft: de cascades van schalen zijn een typisch voorbeeld van de pleininrichting uit de DDR-tijd.
• Fernsehturm: hij staat in het aangrenzende park en is vanaf bijna overal op het plein te zien. Hij hoort niet bij het plein zelf, maar drukt er wel zijn stempel op.
• Hoogbouw en architectuur: van de oorspronkelijk geplande wolkenkrabbers uit het masterplan van Hans Kollhoff staan er nu tien van de dertien; het beeld van het plein verandert met elke bouwplaats.
• Station Alexanderplatz: het stadsspoorstation werd in 1882 geopend en is een mooi voorbeeld van verkeersarchitectuur.

Bezoek en tijdsplanning

De Alexanderplatz is een openbaar plein zonder entree en zonder vaste openingstijden. Voor een rondje langs de wereldtijdklok en de fontein, met zicht op de Fernsehturm, heb je 30 tot 60 minuten nodig. Heb je tijd, combineer het bezoek dan met het Nikolaiviertel, het Rote Rathaus of een wandeling naar het Museumeiland. In de ochtend is het plein rustiger; in het weekend en in de zomer is het druk, en in de winter staat hier vaak een kerstmarkt. Zoals op alle drukke pleinen geldt: houd je spullen in de gaten.

Bereikbaarheid en parkeren

Kom liever met trein en bus: de Alexanderplatz is een van de meest centrale verkeersknooppunten van Berlijn. Het station wordt bediend door S-Bahn en regionale treinen, onder het plein rijden de metrolijnen U2, U5 en U8, en daarnaast zijn er trams en bussen. Vanaf Berlin Mitte ben je er in enkele minuten. Met de auto loont de reis naar het centrum nauwelijks: vrije parkeerplaatsen zijn zeldzaam, en over parkeergarages in de omgeving informeer je je het best vooraf. Gebruik liever het openbaar vervoer. Met het Deutschlandticket kun je S-Bahn, metro, tram, bus en regionale treinen in het Berlijnse tariefgebied gebruiken.

Beste reistijd, gezinnen en tips

De Alexanderplatz werkt in elk seizoen, want hij ligt in de open lucht en is dag en nacht toegankelijk. Voor foto's van de wereldtijdklok en de Fernsehturm zonder gedrang kom je vroeg in de ochtend; de wolkenkrabbers en de verlichting komen vooral rond het blauwe uur mooi uit. Plan de Alex als eerste punt van je programma: vanaf hier liggen het Nikolaiviertel, het Museumeiland en de Spandauer Vorstadt met de Hackesche Höfe op loopafstand. Nog een tip: wil je iets leren over DDR-architectuur, let dan op de gevels rond het plein. Het Haus des Lehrers uit 1961–1964 hoort daar ook bij.

De Alexanderplatz is een blijvende bouwplaats van de stadsontwikkeling. Het masterplan van Hans Kollhoff uit 1993 voorzag in torens van 150 meter hoog, waarvan slechts een deel bouwrecht heeft. Een woontoren van 150 meter van investeerder Hines is sinds 2014 in aanbouw, met zo'n 400 woningen. Voor een hoogbouw naar plannen van Frank Gehry waren er vertragingen doordat de ondergrond boven een tunnel zakte. Houd er dus rekening mee dat delen van het plein afgezet kunnen zijn.

Het plein is autovrij en vlak, en daarom goed bereikbaar met kinderwagen of rolstoel. Kinderen vinden het leuk bij de fontein en de wereldtijdklok. Voor honden geldt in de stad doorgaans een aanlijnplicht.

In de buurt

• Berliner Fernsehturm direct aan het plein
• Marienkirche en Neptunbrunnen aan de voet van de toren
• Rotes Rathaus en het Nikolaiviertel, de historische kern van Berlijn
• Museumeiland en Berliner Dom te voet in ongeveer een kwartier
• Hackesche Höfe in de Spandauer Vorstadt