Zeiss-Planetarium Jena

In juli 1924 stroomden zo'n 80.000 mensen naar het dak van de Zeiss-werken in Jena om in een tijdelijke koepel een kunstmatige sterrenhemel te zien. De pers sprak van het “wonder van Jena”. Twee jaar later, op 18 juli 1926, opende aan de rand van de oude stad een vast planetarium, en dat draait tot op de dag van vandaag. Het Zeiss-Planetarium Jena is het oudste nog in gebruik zijnde groot projectieplanetarium ter wereld en tegelijk een monument van ingenieurskunst.

Geschiedenis: een idee uit München, gebouwd in Jena

De aanzet kwam van Oskar von Miller, de oprichter van het Deutsches Museum. Hij wilde in 1912 een begaanbare hemelglobe en wendde zich in 1913 tot Carl Zeiss. Dat bleek te omslachtig, en zo ontwierp de Zeiss-ingenieur Walther Bauersfeld in 1919 een apparaat dat de sterren met licht op de binnenkant van een koepel projecteert. Het eerste model ging in 1924 naar München. Vanwege de grote toeloop plande Zeiss een eigen planetarium in Jena; eind 1924 begon de bouw in de toenmalige Prinzessinnengarten. Na Barmen, Leipzig en Düsseldorf was Jena in 1926 het vierde groot planetarium ter wereld. In 2006 werd het het eerste op lasers gebaseerde fulldome-planetarium van Europa. In de eerste helft van 2026 werd het voor 7,5 miljoen euro gemoderniseerd en sinds 15 juli 2026 is het weer geopend.

Wat je er ziet

• De koepel: die heeft een doorsnede van 25 meter, de betonnen schaal is maar 6 centimeter dik. Daarvoor werd de Zeiss-Dywidag-schalenbouwwijze ontwikkeld, een netwerk van staven dat lijkt op de latere geodetische koepels van Buckminster Fuller.
• Sterprojector: sinds 1996 staat in het midden de Zeiss-projector model VIII “Universarium”, die de hemel zeer natuurgetrouw toont.
• Projectie over de hele koepel: acht projectoren werpen bewegende beelden op meer dan 800 m² koepeloppervlak, zonder zichtbare overgangen.
• Ruimtelijk geluid: het 3D-geluidssysteem werkt met golfveldsynthese en was wereldwijd de eerste vaste installatie van dit soort in een planetariumkoepel.
• Programma: naast live rondleidingen langs de actuele sterrenhemel draaien er wetenschapsshows zoals “Planeten – Expedition ins Sonnensystem”, kindershows en muziekshows.

Goed om te weten

In 2024 kwamen er meer dan 170.000 bezoekers. Het planetarium is eigendom van de Ernst-Abbe-Stiftung. Sommige programma's kunnen op verzoek ook in het Engels worden getoond. Voor kinderen onder de vijf jaar wordt een bezoek niet aanbevolen, en mensen met fotosensibele epilepsie moeten voorzichtig zijn.

Tickets en kassatijden

• Educatieve programma's en gezinsprogramma's: € 15, met korting € 13,50, gezinskaart voor drie personen € 36.
• Muziekshows: € 16, met korting € 14,50, gezinskaart € 39.
• Kassa: dinsdag tot en met donderdag 9.30–14.30 en 18.00–20.00 uur, vrijdag 9.30–13.00 en 18.00–20.00 uur, zaterdag 11.00–20.15 uur, zondag 11.00–18.00 uur. Op maandag gesloten, behalve op feestdagen en tijdens de Thüringer schoolvakanties. Voor elke voorstelling opent de kassa 30 minuten van tevoren.

De voorstellingen hebben vaste aanvangstijden en de shows duren meestal ongeveer 50 minuten. Reserveer of koop je tickets vooraf, vooral in het weekend.

Bereikbaarheid en parkeren

Het planetarium staat aan Am Planetarium 5, naast de botanische tuin. Vanaf het Paradiesbahnhof loop je ongeveer 13 minuten, vanaf het Westbahnhof 20 minuten en vanaf het centrale busstation Teichgraben 10 minuten. Direct bij het gebouw zijn maar heel weinig parkeerplaatsen; gebruik liever de parkeergarages en parkeerterreinen in het centrum, zoals bij de Fürstengraben, het Eichplatz of het Inselplatz.

Tripto-tip

Kies voor je eerste bezoek een show waarin eerst de actuele sterrenhemel wordt getoond; dan beleef je de klassieke projector en de moderne fulldome-techniek in één voorstelling. Reken inclusief reistijd op een tot twee uur. Het Deutsche Optische Museum ligt ongeveer 14 minuten lopen verderop en verdiept het thema optica.