Wallfahrtskirche Birnau

De Wallfahrtskirche Birnau (bedevaartskerk) staat als een toneeldecor boven de noordoever van het Bodenmeer: een roze gevel, een slanke toren en daarvoor wijngaarden die helemaal tot aan het Überlinger See afdalen, de noordwestelijke arm van het meer. Binnen wacht een van de meest samenhangende rococo-ensembles van Zuid-Duitsland, ontstaan in nauwelijks vier jaar. En middenin zit een klein putto die met zichtbaar plezier honing van zijn vinger likt en veel bekender is geworden dan het genadebeeld waar het hier eigenlijk om draait.

Geschiedenis: een kerk als machtsvertoon

De huidige Birnau is eigenlijk “Neu-Birnau”. De oude bedevaartskapel stond een paar kilometer verderop bij Nußdorf, op grond van de cisterciënzerabdij Salem en omringd door land van de vrije rijksstad Überlingen. De ruzie tussen klooster en stad liep zo hoog op dat burgers van Überlingen in 1742 de ruwbouw van een kloostergebouw vernielden. Abt Stephan Enroth trok zijn conclusie: hij vroeg in alle stilte toestemming aan de paus en liet de bedevaart verplaatsen naar grond van het klooster zelf.

De bouwmeester Peter Thumb uit Vorarlberg ontwierp de nieuwe kerk; de eerste steen werd gelegd op 11 juni 1747, de wijding volgde in september 1750. Bewust draaide men het gebouw zo dat de gevel evenwijdig aan de oever staat en van verre te zien is; daarvoor zag men zelfs af van de gebruikelijke oriëntatie van het altaar op het oosten. Na de secularisatie werd de kerk in 1808 gesloten en gingen orgel en klokken naar Zwitserland. Pas in 1919 kocht de cisterciënzerabdij Wettingen-Mehrerau de Birnau terug en opende haar opnieuw. In 1971 verhief paus Paulus VI haar tot Basilica minor.

Wat je er ziet

• De honingsnoeper (Honigschlecker): bij het rechter zijaltaar, het Bernhardsaltaar, zit een putto van Joseph Anton Feuchtmayer met een bijenkorf in zijn arm. Hij verwijst naar de bijnaam van de heilige Bernardus van Clairvaux, die om zijn preken de “honingvloeiende leraar” werd genoemd.
• De fresco's: Gottfried Bernhard Göz schilderde de plafonds. In het schip vind je een vogelperspectief van het klooster Salem, en daartegenover het hemelse Jeruzalem, een bewuste knipoog naar de gelijkenis in de namen. Boven het orgel klinkt een concert van engelen.
• Het hoogaltaar: onder een baldakijn troont het zo'n 80 cm hoge genadebeeld, een laatgotische madonna van rond 1420, die al in de oude Birnau werd vereerd. De koepel erboven is bekleed met spiegels.
• De uurwerken: in totaal zitten er tien uurwerken aan en in de kerk, onder wie drie zonnewijzers. Zeven daarvan worden aangedreven door een uurwerk van ongeveer drie ton uit de tijd rond 1750.
• Het orgel: het huidige instrument uit 1991 heeft 39 registers en 2644 pijpen.

Een donker hoofdstuk in de buurt

Niet ver van de kerk ligt een begraafplaats voor 97 gevangenen uit concentratiekampen. Zij behoorden tot zo'n 800 gevangenen van het concentratiekamp Dachau die in 1944/45 bij Überlingen tunnels voor de wapenindustrie in de rotsen moesten uithakken. De plek is rustig en een stille omweg waard.

Bezoek en tijdsplanning

• Openingstijden: in de zomer dagelijks 7.30–18.00 uur, in de winter 7.30–17.00 uur. De toegang is gratis.
• Beste tijd: bezichtiging is op werkdagen vanaf 9.15 uur en op zondag vanaf 12.30 uur voorzien; daarvoor vinden er kerkdiensten plaats.
• Rondleidingen: in het seizoen 2026 was er van eind mei tot begin oktober op donderdag om 15.00 uur een open rondleiding voor € 4, zonder aanmelding. Groepen boeken via de kloosterpoort, ook in het Engels en Frans.

Voor kerk, uitzicht en een korte wandeling door de wijngaarden plan je ongeveer een uur. De Birnau is een geliefde trouwlocatie, dus in het weekend kan het druk zijn.

Bereikbaarheid en parkeren

De kerk ligt direct aan de B 31 tussen Überlingen en Meersburg. Er is een grote, betaalde parkeerplaats. Met de bus stap je in de buurt uit en loop je nog zo'n 300 m. Een drempelvrije ingang vind je aan de oostkant; gehandicaptenparkeerplaatsen liggen vlak bij de ingang.

Tripto-tip

De mooiste foto maak je niet vlak voor de kerk, maar vanaf het pad door de wijngaarden eronder of vanaf het meer. Wie tijd heeft, combineert de Birnau met het Pfahlbaumuseum in Unteruhldingen (museum over paalwoningen), ruim twee kilometer naar het zuidoosten. Vanaf daar kijk je over het water naar de roze gevel.