Altenberger Dom

De Altenberger Dom staat niet in een stad, maar midden in de bossen van het Dhünntal, ruim 20 kilometer ten noordoosten van Keulen. Des te verrassender is de hoge gotische kerk die hier tussen weiden en kloostergebouwen oprijst. Een bisschopszetel was Altenberg nooit; “Dom” noemt men de voormalige cisterciënzerkerk vanwege haar kathedraalachtige afmetingen. Haar beroemdste stuk is het westraam: 144 vierkante meter glasschilderkunst, het grootste gotische raam ten noorden van de Alpen.

Geschiedenis: klooster, chemiefabriek, simultaankerk

In 1133 kwamen cisterciënzermonniken naar Altenberg. Tegen het einde van de 12e eeuw woonden hier 107 priester-monniken en 138 lekenbroeders, en de eerste romaanse kerk werd te klein. Op 3 maart 1259 legde graaf Adolf IV van Berg de eerste steen voor de nieuwbouw, nauwelijks later dan de bouw van de domkerken van Keulen en Utrecht begon. Het koor werd in 1287 ingewijd, de hele kerk in 1379. Tot 1511 lieten de graven en hertogen van Berg zich hier begraven.

Na de opheffing van de abdij in 1803 volgde de val. Een wijnhandelaar kocht het complex, pachters richtten er een chemiefabriek voor Pruisisch blauw in. In de nacht van 6 op 7 november 1815 veroorzaakte een explosie een brand die de kloostergebouwen verwoestte en het dakgebinte van de kerk vernietigde. Tot 1835 stortten delen van het transept, de viering en het koor in, en de ruïne diende tijdelijk als steengroeve. Vanaf 1834 begon de redding; koning Frederik Willem III nam het grootste deel van de kosten op zich. Zijn zoon verbond daaraan een voorwaarde: de kerk moest voortaan van beide gezindten zijn. Sinds de eerste protestantse dienst op 13 augustus 1857 is de Altenberger Dom een simultaankerk. Eigenaar is tegenwoordig de deelstaat Noordrijn-Westfalen.

Wat je er ziet

• Westraam: rond 1390 ontworpen en kort voor 1400 geplaatst, toont het het hemelse Jeruzalem. In het midden knielen de schenkers, het eerste hertogelijke paar van Berg, Willem II en Anna van de Palts. In de middag, als de zon uit het westen komt, straalt het het sterkst.
• Grisailleramen: typisch cisterciënzers zijn de ingetogen grijs-witte ramen in de rest van het gebouw; pracht was in de orde lang verpoost.
• Altenberger Madonna: de stralenkransmadonna uit 1530 hangt vrij boven het altaar en is aan beide kanten gesneden.
• Herzogenchor en graven: hier liggen onder anderen Adolf IV van Berg en hertog Willem II. In een nis van de kapel in het koorhoofd is het hart van de Keulse aartsbisschop Engelbert bijgezet.
• Orgel: het instrument van Klais uit 1980 heeft zo'n 6300 pijpen, de grootste meet 12 meter.

Wetenswaardigheden

Het simultaangebruik is tot op heden vast geregeld: de protestantse gemeente heeft de dom dagelijks van 8.00 tot 10.00 uur en van 13.30 tot 15.30 uur, de overige tijd is voor de katholieke. In 2012 vond men in een doos in de sacristie van de parochiekerk van Odenthal twee hoofdrelikwieën terug die sinds de 18e eeuw zoek waren. Sinds 2014 zijn ze in een dubbel reliekschrijn van Heinz Mack terug in Altenberg. In het Haus Altenberg naast de dom lag vanaf de jaren twintig het centrum van het katholieke jeugdwerk in Duitsland.

Bezoek en tijdsplanning

De dom is overdag open; tijdens de kerkdiensten is bezichtiging niet mogelijk. Van mei tot en met oktober is er op zondag geestelijke muziek om 11.45 uur (katholiek) en om 14.30 uur (protestants), plus een concertprogramma van beide gemeenten. Voor de kerk zelf volstaan 30 tot 60 minuten; met een wandeling door het Dhünntal is het zo een halve dag. Altenberg hoort bij de gemeente Odenthal in de Rheinisch-Bergischer Kreis; de rit vanuit Keulen is ruim 20 kilometer.

Tripto-tip

Ga na je bezoek op het grasveld voor de westgevel staan. Pas van daaruit zie je hoe het enorme raam bijna de hele voorgevel vult en tegelijk hoe sober het gebouw verder is: geen toren, alleen een dakruiter, helemaal volgens de regel van de cisterciënzers.