Gedenkstätte Bergen-Belsen

De Gedenkstätte Bergen-Belsen (Herdenkingsplaats Bergen-Belsen) in Lohheide bij Celle herinnert aan het krijgsgevangenenkamp, het concentratiekamp en het latere Displaced-Persons-kamp die tussen 1940 en 1950 in de Südheide bestonden. Wereldwijd bekend is de plek omdat hier Anne Frank en haar zus Margot stierven. Tegenwoordig verbinden een langgerekt documentatiecentrum en het wijde, stille heideterrein met massagraven en gedenktekens informatie en herdenking – een bezoek dat je aan het denken zet en lang bijblijft.

Geschiedenis van Bergen-Belsen

Kort na het begin van de oorlog richtte de Wehrmacht aan de rand van het oefenterrein Bergen een kamp voor krijgsgevangenen in. Vanaf 1941 kwamen hier vooral Sovjet-krijgsgevangenen, die massaal stierven aan honger en epidemieën. Op de kampbegraafplaats, zo'n 600 meter van het kampterrein, werden tussen 1941 en 1945 ongeveer 20.000 doden begraven.

In april 1943 nam de SS een deel van het terrein over. Aanvankelijk was Bergen-Belsen een zogeheten verblijfkamp voor Joodse gevangenen die moesten worden uitgewisseld tegen in het buitenland geïnterneerde Duitsers; slechts ongeveer 2.560 van hen kwamen ook echt vrij. Vanaf 1944 bracht de SS zieke gevangenen die niet meer konden werken uit andere kampen hierheen, en vanaf eind 1944 kwamen er evacuatietransporten uit kampen dicht bij het front bij. Het kamp was hopeloos overvol: alleen al in maart 1945 stierven meer dan 18.000 mensen aan honger en epidemieën. Van in totaal zo'n 120.000 gevangenen kwamen in Bergen-Belsen meer dan 52.000 om het leven.

Toen Britse troepen het kamp op 15 april 1945 bereikten, troffen ze meer dan 10.000 onbegraven doden aan. De beelden van de bevrijding gingen de wereld over en bepalen tot op de dag van vandaag het beeld van de nazimisdaden. Vanwege het gevaar van epidemieën brandden de Britten de barakken af. In de naastgelegen kazerne ontstond een kamp voor Displaced Persons, waar overlevenden tot 1950 woonden voordat velen emigreerden naar Israël, de Verenigde Staten of andere landen.

Wat je op het terrein kunt zien

Het documentatiecentrum, een bijna 200 meter lang betonnen gebouw, werd in oktober 2007 geopend. De vaste tentoonstelling vertelt de geschiedenis van de drie kampen apart, met documenten, voorwerpen en fragmenten uit video-interviews met overlevenden. Het enige raam aan de kopse kant van het gebouw geeft zicht op het voormalige kampterrein.

Buiten wacht je een wijds heidelandschap. Omdat barakken, hekken en wachttorens in 1945 zijn verwijderd, zijn er nog maar weinig bouwkundige sporen. Belangrijke plekken zijn:

• de massagraven – 14 massagraven en 15 afzonderlijke graven, omringd door lage zandstenen muren
• de obelisk en de inscriptiemuur, in 1952 ingewijd, met teksten in veel talen
• het Joodse gedenkteken, al in de herfst van 1945 door overlevenden opgericht
• de gedenksteen voor Anne en Margot Frank te midden van talrijke individuele gedenkstenen
• het Haus der Stille (Huis van de Stilte) uit het jaar 2000
• blootgelegde funderingen, bijvoorbeeld van het ontsmettingsgebouw en van barak 9 en 10

Negen reliëfmodellen en 17 informatiezuilen helpen je de voormalige kampgedeelten op het terrein te plaatsen.

Openingstijden, entree en rondleidingen

De entree is gratis. Het documentatiecentrum is van april tot en met september dagelijks open van 10.00 tot 18.00 uur, van oktober tot en met maart dagelijks van 10.00 tot 17.00 uur; het buitenterrein is altijd toegankelijk (stand oktober 2026). In de Nedersaksische kerstvakantie blijft het documentatiecentrum gesloten.

In de zomermaanden zijn er in het weekend open rondleidingen in het Duits en Engels, waarvoor je je vooraf aanmeldt. Groepen boeken een rondleiding van 3,5 uur voor 45 euro (met korting 30 euro); de data zijn echter lang van tevoren volgeboekt. Voor een bezoek op eigen gelegenheid plan je tweeënhalf tot vier uur in. In het museumcafé bij de ingang zijn koffie, gebak en kleine gerechten verkrijgbaar.

Met kinderen en toegankelijkheid

Een vaste leeftijdsgrens hanteert de herdenkingsplaats niet. Tentoonstelling en terrein confronteren je echter met foto's van de bevrijding en met massagraven – voor jongere kinderen is dat erg belastend. Het educatieve aanbod is gericht op schoolklassen; met tieners loont het de moeite het bezoek voor te bereiden en er daarna over te praten. De herdenkingsplaats is een begraafplaats, beweeg je dus rustig en met respect.

De binnenruimtes van het documentatiecentrum zijn gelijkvloers en hebben liften; aangepaste toiletten zijn aanwezig. Bij de informatiebalie kun je tegen borg rolstoelen en museumkrukjes lenen. Op het buitenterrein zijn niet alle paden verhard; het team bij de informatie adviseert je welke routes goed berijdbaar zijn. Video's in de tentoonstelling hebben Duitse en Engelse ondertiteling.

Bereikbaarheid en parkeren

Met de auto volg je vanaf de snelwegen A7 en A352 de bewegwijzering; de dichtstbijzijnde afritten zijn Soltau-Süd (ongeveer 25 minuten tot de herdenkingsplaats) en Mellendorf (ongeveer 35 minuten). De herdenkingsplaats adviseert de borden te volgen in plaats van de navigatie. De parkeerplaats is gratis.

Zonder auto is de reis omslachtiger: met de trein ga je naar Celle, van waaruit je met bus 100 naar Bergen of bus 900 naar Winsen (Aller) rijdt en overstapt op lijn 110 naar “Belsen, Gedenkstätte”. Op zon- en feestdagen zijn de verbindingen zo schaars dat de herdenkingsplaats het afraadt.

In de buurt

• De Kriegsgefangenenfriedhof (begraafplaats van krijgsgevangenen) is te voet in ongeveer 15 minuten bereikbaar.
• De Rampe (laadperron) tussen Belsen en Bergen met een historische goederenwagon herinnert aan de aankomst van de gedeporteerden.
• De oude stad van Celle met slot en vakwerkhuizen ligt zo'n 25 kilometer verderop.
• De Lüneburger Heide rond Soltau nodigt uit om na het bezoek tot rust te komen.